Caturra en Catuaí: de dwergkoffiesoorten die Midden-Amerika veroverden

Wat zijn Caturra en Catuaí eigenlijk?

Twee arabicasoorten uit dezelfde familie, allebei klein van stuk. Caturra ontstond als toevalsmutatie in een Bourbon-aanplant: één gen maakt de internodiën korter en de struik gedrongen. De naam komt uit het Guarani en betekent klein; in Brazilië heet hij ook Nanico.

Catuaí is met opzet gekweekt. De ouders zijn Mundo Novo, een krachtige natuurlijke kruising van Bourbon en Typica, en het compacte Caturra. Ook die naam is Guarani en betekent zeer goed. Je vindt hem met rode en met gele vruchten; het enige zichtbare verschil is de kleur van de rijpe kers.

Waar komen ze vandaan en hoe verspreidden ze zich?

Volgens de variëteitencatalogus van World Coffee Research werd Caturra tussen 1915 en 1918 in Minas Gerais ontdekt. Het Instituto Agronômico in Campinas begon hem in 1937 te selecteren. Opvallend genoeg bleek hij niet goed te passen bij de Braziliaanse omstandigheden. Zijn doorbraak kwam in Midden-Amerika: in de jaren veertig naar Guatemala, vanaf de jaren zeventig massaal geplant, daarna naar Costa Rica, Honduras en Panama.

Mundo Novo werd in 1943 gevonden in Mineiros do Tietê (staat São Paulo), tot 1952 geselecteerd en daarna aan telers uitgedeeld. De kruising met Caturra dateert van 1949 en droeg de code H-2077. In 1979 kwam Catuaí in Honduras aan, in 1985 in Costa Rica, waar hij meeging met de intensieve teelt in volle zon.

Colombia koos een eigen weg. Daar kruiste men Caturra met Híbrido de Timor 1343, wat in 1983 de roestresistente Variedad Colombia opleverde (Cenicafé). Voor de heraanplant na 2008 was Caturra goed voor ongeveer de helft van de Colombiaanse productie, volgens Sweet Maria's.

Waarom een lage boom het bedrijf verandert

Een hoge Bourbon waait uit en wil ruimte. Een Caturra of Catuaí pluk je zonder ladder, laat je op één stam groeien en plant je met 5.000 tot 6.000 stuks per hectare. Dat geeft meer productief hout per hectare, snellere oogst en eenvoudiger onderhoud. De eerste oogst komt rond het derde jaar.

De rekening is de honger: de catalogus van WCR noteert een hoge voedingsbehoefte. Bemesting, beheerde schaduw en regelmatig snoeien horen erbij. Een zwaar beladen boom put zichzelf uit en veroudert zonder voeding snel. Catuaí heeft een zeer hoog opbrengstpotentieel vergeleken met Bourbon; Caturra zit in het midden en haalt het verschil in op aantal planten.

Beide houden van hoogte, en de ideale hoogte hangt af van de breedtegraad. Cijfers uit één land zijn dus niet zomaar naar een ander over te zetten.

Hoe smaken ze in de kop?

Caturra smaakt als een lichtere Bourbon: meer citrusachtige zuurgraad en minder body (profiel van Sweet Maria's). Op hoogte telt hij als goede kwaliteit. Denk aan citrus, bruine suiker en steenfruit, zelden aan de bloemige glans van topvariëteiten.

Ook Catuaí geldt op hoogte als goed. De kop is schoon, zoet en evenwichtig, meer iets voor blends en dagelijkse partijen dan voor veilingsterren. Eerlijk is eerlijk: op dit niveau wegen hoogte, rijpheid bij het plukken en verwerking zwaarder dan genetica. Een gewassen Catuaí van hoog gelegen grond en een onrijp geplukte op een warme heuvel in het laagland smaken als twee verschillende koffies.

Opbrengst tegenover kwaliteit

Hoge dichtheid en zware oogst betalen de teler, niet altijd de drinker. Een overbeladen boom verdeelt zijn suikers over veel kersen en kan een vlakkere koffie geven dan een lichter beladen boom. Telers in Midden-Amerika kozen lang voor volume, vandaar de reputatie van werkpaard.

Die reputatie is te streng. Goed gevoed, rijp geplukt en zorgvuldig verwerkt geven dezelfde bomen heel behoorlijke partijen. Voor de koper is Caturra of Catuaí op het etiket geen gebrek en geen belofte. Kijk eerst naar hoogte en producent, dan pas naar de variëteit.

Koffieroest: de zwakke plek

Beide variëteiten zijn zeer gevoelig voor Hemileia vastatrix, de schimmel achter koffieroest. Caturra is ook gevoelig voor koffiebessenziekte en aaltjes, en Catuaí heeft weinig weerstand tegen aaltjes.

Roest bereikte Brazilië in 1970 en had in 1975 alle grote teeltgebieden bereikt. Een epidemie in 2012 verminderde de productie in Midden-Amerika met 16 procent, en USAID schat de schade van 2012 tot 2014 op ongeveer een miljard dollar (Wikipedia, "Coffee leaf rust"). Dicht geplante Caturra- en Catuaí-percelen zonder schaduw waren een ideaal doelwit.

Het antwoord is genetisch en agronomisch. Caturra is de arabica-ouder van de Catimor-hybriden en van Variedad Colombia, die voor weerstand op Híbrido de Timor leunen. Op het bedrijf werken telers met schaduw, voeding en fungiciden. Een goed beheerd perceel blijft productief, maar het risico verdwijnt nooit.

Waar vind je ze en hoe lees je een zakje?

Rode en gele Caturra staan nog in Guatemala, Costa Rica, Honduras, Panama en Colombia, vaak in gemengde percelen. Catuaí is wijdverbreid op Costa Ricaanse en Hondurese bedrijven en wordt nog altijd in Brazilië geteeld, waar hij ontstond. Voor de landen zelf: onze gidsen over Colombiaanse koffie, Costa Ricaanse koffie en Braziliaanse koffie.

Zoek op het zakje naar variëteit, verwerking en hoogte. Alleen "Caturra" of "Catuaí" wijst op een schone, klassieke koffie. Wil je de stamboom begrijpen, lees dan over Bourbon, Typica, Catimor, Pacamara en SL28 en SL34.

Veelgestelde vragen

Bronnen

1. World Coffee Research, Arabica Variety Catalog: Caturra. https://varieties.worldcoffeeresearch.org/varieties/caturra
2. World Coffee Research, Arabica Variety Catalog: Catuai. https://varieties.worldcoffeeresearch.org/varieties/catuai
3. World Coffee Research, Arabica Variety Catalog: Mundo Novo. https://varieties.worldcoffeeresearch.org/varieties/mundo-novo
4. Cenicafé, Avance técnico: Variedad Colombia. https://publicaciones.cenicafe.org/index.php/avances_tecnicos/article/download/304/371/347
5. Sweet Maria's, Caturra. https://library.sweetmarias.com/glossary/caturra/
6. Wikipedia, Coffee leaf rust. https://en.wikipedia.org/wiki/Coffee_leaf_rust