Boliviaanse koffie: profielen en zeldzaamheid

Wat is Boliviaanse koffie?

Bolivia heeft geen kust, en dat zie je aan de koffie: elke zak die het land verlaat, moet van de Andeshellingen naar het Altiplano en dan via de Chileense grens naar zee. De commerciële teelt kwam in de jaren 1920 op gang en zit vandaag aan de vochtige oostflank van de Andes, in het bosgordel dat Yungas heet, met kleinere stukken in Cochabamba en Santa Cruz.

Er is geen beschermde oorsprongsbenaming. Op een zakje staat Bolivia, soms Yungas of Caranavi, af en toe de naam van een coöperatie of een finca. Je leest deze herkomst dus per partij, niet per land.

Waar groeit ze?

Ten noordoosten van La Paz liggen de Yungas, goed voor het grootste deel van de oogst. Volgens Fonadal, het Boliviaanse fonds voor alternatieve ontwikkeling, ging het in 2017 om ongeveer 15.000 families, waarvan 95% in het departement La Paz. Caranavi komt telkens terug: de winnaars van de Cup of Excellence 2004 kwamen eruit, in 2008 kwam Franz Tamayo erbij, en de topkavel van 2009 werd geteeld in Yanacachi.

Samaipata, in Santa Cruz, is de tweede naam om te onthouden. De privécollectie van de familie Rodriguez, beoordeeld in november 2022, combineerde boerderijen uit Caranavi en Samaipata. Specialty groeit doorgaans tussen 1.200 en 2.000 m; telt men alle koffiegrond van het land mee, dan loopt de marge van 800 tot 2.300 m.

Wat proef je in de kop?

Gewassen partijen bepalen het klassieke beeld: schoon en evenwichtig, met zachte citrus (sinaasappel, mandarijn) en de zoetheid van gedroogd fruit. Hoogte en microklimaat verschuiven dat beeld snel, dus twee valleien kunnen heel anders smaken.

Naturals, honeys en anaerobe fermentaties zijn er de laatste jaren bijgekomen en spreken de taal van wedstrijdkoffie: rood fruit, de bloemige toets van Geisha, meer volume in de smaak. Een productentekst naast je kop zegt je meer dan de landnaam alleen.

Welke variëteiten?

De basis is klassiek: Typica, Caturra, Catuai en Catimor, zoals de regiofiche van Arizona State University ze opsomt. Daarrond zit een niche van zeldzame variëteiten. De collectie Los Rodriguez van 2022 bevatte Geisha (natural, honey en gewassen), SL28 en SL34, Java en Pacamara, met Caturra en Catuai ernaast.

De schaal zegt genoeg: 24 winnende kavels uit meer dan honderd inzendingen, kavels van 10 tot 90 kg, een topscore van 91,91. Een kavel van tien kilo past in de kofferruimte van een auto. Daar bouwt geen brander een jaarrond aanbod op.

Wat vertellen de Cup of Excellence-jaren?

De Alliance for Coffee Excellence organiseerde de Cup of Excellence in Bolivia in 2004, 2005, 2007, 2008 en 2009; in het archief staat geen latere editie. Voor drie edities zijn de details beschikbaar:

• 2004: topscore 90,44 voor coöperatie CENAPROC, hoogste prijs 11,25 dollar per pond; 13 kavels, 146 zakken, samen 159.263 dollar
• 2008: topscore 92,03 (Café de Cordillera), hoogste prijs 12,15 dollar per pond; 29 kavels uit Caranavi en Franz Tamayo
• 2009: topscore 93,36 (Agrotakesi SA, Yanacachi), hoogste prijs 35,05 dollar per pond; 30 boerderijen, 764 zakken, samen 446.644 dollar

In vijf jaar tijd verdrievoudigde de topprijs en steeg de topscore met bijna drie punten. In 2004 haalde CENAPROC drie van de eerste vijf plaatsen: een sterk signaal voor een sector die rond coöperaties draait.

Waarom is er zo weinig?

Drie cijfers zetten de toon. De export zakte van 3.596 ton in 2014 naar 1.234 ton in 2019, steeg naar 2.504 ton in 2022 en viel in 2023 terug op 1.810 ton (IBCE). Tussen 2012 en 2016 telde Fonadal al een daling van 60.000 naar 30.000 zakken en van 20 naar 12 miljoen dollar.

Fonadal noemt drie oorzaken: roest en ojo de gallo, twee schimmelziekten; verouderde plantages die vernieuwing vragen; en weersextremen, van droogte tot te veel vocht. Daar komt de geografie bij: in februari 2024 nam 97% van de uitvoer, 382,8 van 393,6 ton, de weg naar Arica in Chili.

Een masterproef van de Noorse universiteit NMBU (2018) beschrijft de dagelijkse knelpunten in de Yungas: beperkte toegang tot krediet, te weinig verwerkingsinfrastructuur, moeilijk te vinden arbeidskrachten en weinig technische begeleiding.

Welke rol speelt koka?

Koffie en koka groeien op dezelfde hellingen. De UNODC telde in 2022 in Bolivia 29.900 hectare koka, tegenover een wettelijke grens van 22.000 hectare in wet 906, waarvan 14.300 in de Yungas van La Paz. De Yungas telden 18.554 hectare; Caranavi groeide dat jaar met 2% en Inquisivi met 6%.

Volgens dezelfde NMBU-studie zit koka ingebakken in de inkomensstrategie van de telers. Het is zelden koffie of koka: het gaat om hoe grond en arbeid worden verdeeld. Om te blijven bestaan moet elke kilo koffie duidelijk iets opbrengen, en daarom wegen bekroonde partijen zo zwaar.

En België?

Volgens het IBCE ging in 2023 33% van de exportwaarde naar de Verenigde Staten, 15% naar België, 10% naar Frankrijk, 7% naar Japan en elk 5% naar Chili en het Verenigd Koninkrijk. Dat maakt ons land de tweede afnemer van een heel kleine oogst: dat verklaart waarom je bij onafhankelijke branders hier soms een Boliviaanse partij tegenkomt.

De USDA rekent Bolivia op een oogstjaar van april tot maart. De oogst loopt grofweg van mei tot november, naargelang de zone, waardoor de nieuwe oogst meestal in het begin van het volgende jaar in Europa aankomt.

Waar let je op bij het kopen?

Begin bij de zone: Caranavi, Yungas of Samaipata zeggen meer dan alleen Bolivia. Kijk dan naar de variëteit, want een gewassen Caturra en een natural Geisha zijn twee verschillende dingen. Dan het procedé en de grootte van de kavel: een microkavel van enkele tientallen kilo's is een bewuste zeldzaamheid, geen gat in de distributie. Tot slot de oogstdatum, die even zwaar weegt als de herkomst.

Zeldzaam betekent niet beter. Bolivia moet het per partij in de kop waarmaken.

Veelgestelde vragen

Bronnen

1. IBCE, Cifras nr. 1228, Bolivia: exportaciones de café 2014-2023 (16 mei 2024): volumes, bestemmingen, uitvoerroutes. https://www.ibce.org.bo/images/ibcecifras_documentos/cifras-1228-Bolivia-Exportaciones-de-cafe.pdf
2. Alliance for Coffee Excellence, Cup of Excellence Bolivia 2009: ranglijst, prijzen, veiling. https://allianceforcoffeeexcellence.org/cup-of-excellence/bolivia-2009/
3. Alliance for Coffee Excellence, Cup of Excellence Bolivia 2008: ranglijst, prijzen, provincies. https://allianceforcoffeeexcellence.org/cup-of-excellence/bolivia-2008/
4. Alliance for Coffee Excellence, Cup of Excellence Bolivia 2004: ranglijst, CENAPROC, veiling. https://allianceforcoffeeexcellence.org/cup-of-excellence/bolivia-2004/
5. Global Coffee Report, ACE announces Los Rodriguez Private Collection auction winners (20 december 2022). https://www.gcrmag.com/ace-announces-los-rodriguez-private-collection-auction-winners
6. Los Tiempos, UNODC reporta 7.900 ha de coca excedentaria (1 november 2023), met UNODC-gegevens 2022. https://www.lostiempos.com/actualidad/pais/20231101/unodc-reporta-7900-ha-coca-excedentaria
7. Fonadal, volgens La Razón via eju.tv, Exportación de café boliviano cae (19 juli 2017): zakken, waarde, oorzaken. https://eju.tv/?p=976838
8. NMBU, masterproef High quality coffee value chains for smallholder livelihoods in the Yungas of La Paz, Bolivia (2018). https://nmbu.brage.unit.no/nmbu-xmlui/handle/11250/2577203
9. Arizona State University, School of Geographical Sciences, regiofiche Bolivia (variëteiten, hoogte). https://live-sgacms.ws.asu.edu/sites/default/files/2022-09/Bolivia_ENG.pdf
10. Wikipedia, Coffee production in Bolivia (hoogtebereik, geschiedenis), ter controle. https://en.wikipedia.org/wiki/Coffee_production_in_Bolivia
11. Algrano, Bolivia (kopprofiel, oogstseizoen), ter controle. https://www.algrano.com/origins/bolivia