Bourbon-variëteit: de stamvorm van Caturra, Pacas en Villa Sarchi

Bijgewerkt: 8 september 2026

3 kernpunten

• Twee parallelle takken verlieten Jemen: Typica via India en Java, Bourbon via het eiland Bourbon. Geen van beide stamt af van de andere.
• Caturra, Pacas en Villa Sarchi zijn natuurlijke Bourbon-mutaties, elk in een ander land gevonden en elk compacter dan de stamvorm.
• SL28 hoort bij de genetische Bourbon-groep, SL34 bij de Typica-groep, ondanks het label French Mission in zijn ontstaansverhaal.

Op vrijwel elke variëteitfiche staat dezelfde zin: Bourbon zou een mutatie van Typica zijn. Genetisch onderzoek zegt iets anders. Typica en Bourbon zijn twee parallelle takken van dezelfde kleine groep bomen die Ethiopië verliet en in Jemen werd geteeld, en het is die tweede tak waaruit de meeste cultivars van Latijns-Amerika voortkomen. Bourbon lezen betekent dus vooral een stamboom lezen.

Stamt Bourbon van Typica af of van een aparte Jemenitische lijn?

Van een aparte lijn. De bomen die Ethiopië verlieten en in Jemen werden geteeld, leverden twee genetische groepen op, bekend als de Bourbon-groep en de Typica-groep. De Typica-tak splitste af toen Nederlandse handelaren in 1696 en 1699 zaad van de Malabarkust naar Batavia stuurden. De Bourbon-tak komt van drie rechtstreekse pogingen om Jemenitisch zaad naar het eiland Bourbon te brengen, gedateerd 1708, 1715 en 1718, waarvan alleen een deel van de tweede en derde zending aansloeg.

Bourbon heeft dus geen Typica-voorouder, maar een Typica-neef. De koffie bleef tot halverwege de 19e eeuw op het eiland. Daarna droegen Franse spiritijnse missionarissen hem naar Oost-Afrika: een missie op Zanzibar in 1859, een in Bagamoyo in 1862, een in Bura in de Keniaanse Taita Hills in 1893. Het Amerikaanse verhaal begint rond 1860 bij Campinas in Zuid-Brazilië.

Die dubbele oorsprong verklaart een eigenaardigheid die telkens opduikt bij Keniaanse lots. SL28, in 1935 geselecteerd bij de Scott Agricultural Laboratories uit de populatie Tanganyika Drought Resistant, hoort inderdaad bij de Bourbon-groep. SL34, geselecteerd van een boom met het label French Mission in Loresho, zou in theorie ook een Bourbon moeten zijn, want French Mission-koffie komt van Réunion-zaad. Recent genetisch onderzoek plaatst hem echter in de Typica-groep, wat erop wijst dat het ontstaansverhaal van SL34 niet klopt.

In welke landen staat de oorspronkelijke Bourbon nog op de velden?

In minder landen dan je zou denken. In Latijns-Amerika houdt de eigenlijke Bourbon-variëteit vooral stand in El Salvador, Guatemala, Honduras en Peru. Elders op het continent hebben zijn kinderen het terrein overgenomen.

• Midden-Amerika: El Salvador blijft het land dat het nauwst met de stamvorm verbonden is, gevolgd door Guatemala en Honduras.
• Zuid-Amerika: Brazilië was in 1860 de toegangspoort, maar zag er ook Caturra, Mundo Novo en Catuai ontstaan die hem verdrongen; Peru houdt Bourbon in productie.
• Oost-Afrika: Rwanda en Burundi zijn ruim beplant met materiaal van Réunion-afkomst, al merkt World Coffee Research op dat geen van deze Oost-Afrikaanse populaties exact overeenkomt met de Bourbon-variëteit uit Latijns-Amerika.
• Réunion: het eiland van vertrek is geen volumeproducent meer, maar blijft het historische ijkpunt van de hele lijn.

Waarom geldt Bourbon als het referentieprofiel in de kop?

Het stabielste kenmerk is zoetheid: rietsuiker, honing, lichte karamel, gedragen door een ronde in plaats van snijdende zuurheid. Daarna komt rood fruit, kers en aardbei voorop, met een cacaotoon in de afdronk. Los van elkaar is niets daarvan spectaculair, en dat is precies het punt: dit is het referentieprofiel waarmee proevers de rest vergelijken.

Dat profiel gaat ongelijk over op de nakomelingen, en juist daardoor wordt cuppen een manier om de stamboom te lezen. Caturra, niets anders dan een dwergvorm van Bourbon, behoudt het zure raamwerk maar levert wat rondheid in. Pacas, dezelfde mutatie maar in El Salvador gevonden, blijft dichter bij de ouder. Variëteitcatalogi zetten het kwaliteitspotentieel van Bourbon op hoogte een trap boven dat van Caturra, Pacas en Villa Sarchi.

Praktisch volstaat een filter op 92 tot 94 °C met een verhouding rond 1:15 om dat zoete raamwerk naar voren te halen.

Wat onderscheidt rode, gele en oranje Bourbon werkelijk?

De kleur van de rijpe kers, en botanisch gezien weinig meer. Het blijft dezelfde variëteit; wat verandert is het vruchtpigment en, in mindere mate, het gedrag bij de oogst.

Rode Bourbon

De referentievorm, die vanuit Réunion de wereld rondging. De kers kleurt rood, de rijping verloopt geleidelijk en is met het oog goed af te lezen, wat nauwkeurige selectieve pluk mogelijk maakt. Uit deze vorm kwamen de dwergmutaties voort.

Gele Bourbon

Bourbon Amarelo werd in 1930 voor het eerst onderzocht in Pederneiras in de staat São Paulo. Werk van het Instituto Agronômico de Campinas geeft twee mogelijke oorsprongen: een mutatie van de rode Bourbon, of een recombinatie na natuurlijke kruising met Amarelo de Botucatu. Het IAC selecteerde in 1945 planten in Jaú waaruit de huidige cultivar voortkwam. In de kop levert hij meer suiker en minder zuur. Op het veld is gele rijpheid van veraf slecht te zien, wat selectieve pluk op schaal bemoeilijkt.

Oranje Bourbon

De minst gedocumenteerde van de drie. Lots met oranje kersen worden verkocht vanuit El Salvador en Colombia, en de handel presenteert ze als nog een kleurmutatie, maar geen enkele referentiecatalogus beschrijft oranje Bourbon vandaag als een vastgestelde variëteit. Lees het etiket dus als informatie over vruchtkleur, niet over geverifieerde afstamming.

Waarom ruilden telers Bourbon in voor zijn eigen nakomelingen?

Vooral vanwege de bouw van de plant. Bourbon is een hoge boom, geplant met 3.000 tot 4.000 stammen per hectare bij eenstammige snoei, met een eerste oogst in het vierde jaar. Caturra, Pacas en Villa Sarchi dragen alle drie dezelfde dwerggroei op één gen: compacte bouw, kortere internodiën, plantdichtheden van 5.000 tot 6.000 stammen per hectare en een eerste productie in het derde jaar. Op dezelfde grond oogst de teler meer, en vroeger.

De omslag verliep land per land. Caturra kwam in de jaren 1940 in Guatemala en groeide uit tot bijna de helft van de Colombiaanse productie, tot een programma vanaf 2008 meer dan drie miljard koffiebomen verving door de variëteit Castillo. Pacas is vandaag goed voor ongeveer 25% van de Salvadoraanse productie. Villa Sarchi bleef grotendeels Costa Ricaans, met een introductie in Honduras in 1974.

Ziektedruk speelde ook mee, want Bourbon staat te boek als gevoelig voor bladroest, aaltjes en koffiebessenziekte. Dat spoor, en de cultivars die daarop een antwoord zijn, hoort bij een ander onderwerp.

Hoeveel van de arabica van vandaag stamt af van Bourbon?

Een overweldigend aandeel, in die mate dat de gecultiveerde arabica genetisch smal is geworden. World Coffee Research meldt dat in Brazilië, goed voor 40% van de wereldproductie, 97,55% van de cultivars afstamt van Typica en Bourbon. De twee takken kruisten trouwens terug: Mundo Novo is een natuurlijke kruising van Bourbon en Typica uit 1943, en Catuai, in 1972 vrijgegeven na stamboomselectie, kruist Mundo Novo met gele Caturra.

Twee correcties houden de stamboom zuiver. Maragogipe, vaak ten onrechte bij Bourbon geplaatst, is een Typica-mutatie die in 1870 werd gevonden bij de Braziliaanse plaats Maragogipe. En Villa Sarchi diende later, net als Caturra, als compacte ouder in een familie cultivars uit de jaren 1970, wat een ander verhaal is dan dat van de stamvorm zelf.

Variantenvergelijking

Zijn Bourbon pointu en Laurina dezelfde plant als Bourbon?

Nee, en de verwarring is begrijpelijk omdat beide namen hetzelfde eiland delen. Bourbon pointu, ook Laurina genoemd, is een aparte variëteit die op Réunion ontstond als mutatie op Bourbon-bomen. De boom groeit kegelvormig, de bonen lopen spits toe, vandaar de naam, en het cafeïnegehalte zakt naar ongeveer 0,6% van het gewicht van de groene boon, tegenover 1,2 tot 1,5% bij een gewone arabica.

De verklaring ligt in hoe het eiland met koffie werd bevolkt. De hele Réunionse populatie gaat terug op een handvol overlevende bomen, zelfbestuiving bracht recessieve kenmerken naar boven, en telers selecteerden en vermeerderden bewust de kegelvormige bomen met spitse zaden. Bourbon pointu is dus een kind van Bourbon, net als Caturra of Pacas, maar zijn kenmerk heeft niets met de omvang van de plant te maken.

De vuistregel bij aankoop is eenvoudig: een zak met de vermelding Bourbon betekent de stamvorm of een van zijn kleurvormen, een zak met Bourbon pointu of Laurina betekent iets anders, en het opgegeven cafeïnegehalte is de snelste controle.

Bourbon verdween niet uit de plantages omdat de kop tegenviel, maar omdat zijn eigen mutaties, lager op de rij en dichter per hectare, op dezelfde grond meer opbrachten.

← Terug naar gidsen

Wat betekent "Bourbon" op een Belgisch koffiezakje eigenlijk?

Minder dan de meeste kopers aannemen, en soms meer. Het woord kan drie dingen aanduiden: de stamvorm zelf, een van haar kleurvormen, of een commerciële naam die de lijn alleen leent. Zonder verdere aanduiding blijft het een botanische claim zonder controle.

Wat de vermelding wél waard maakt, is de context ernaast. "Red Bourbon, washed, 1.900 m, Rwanda" zegt dat de brander tot op variëteitniveau terugkijkt in zijn inkoop. Staat er enkel "Bourbon blend", dan kan het net zo goed om een nakomeling gaan, want Caturra, Catuai en Mundo Novo stammen alle van dezelfde tak af zonder de naam te dragen. Belgische branders met directe contacten in Rwanda en Burundi vermelden dat onderscheid doorgaans wel.

Welke koffies dragen de naam Bourbon zonder ervan af te stammen?

Enkele, en het zijn net de meest verhandelde. Pink Bourbon, verkocht vanuit Huila en Cauca in Colombia, werd meermaals genetisch getest en valt niet binnen de Bourbon-lijn; het materiaal blijkt van Ethiopische oorsprong. Oranje Bourbon circuleert in de handel vanuit El Salvador en Colombia maar heeft geen fiche in de referentiecatalogi.

Het spiegelbeeld bestaat ook: variëteiten die wel afstammen maar de naam niet dragen. Caturra, Pacas en Villa Sarchi zijn dwergmutaties van Bourbon, Mundo Novo is een kruising van Bourbon en Typica, en Catuai stamt van beide af. Geen van die etiketten zegt Bourbon.

Het lastigste geval blijft SL34, waarvan het ontstaansverhaal via het label French Mission naar Réunion-zaad verwijst, maar dat genetisch bij de Typica-groep uitkomt. De praktische conclusie: een Bourbon-claim is precies zoveel waard als de traceerbaarheid erachter.